Giải mã hình ảnh linh thú trên đầu đao ở mái chùa

Trong một lần cùng đoàn khách tham quan của công ty tới tham quan chùa Một Cột tại Hà Nội, khách hàng của Nguyễn Gia Travel đã có một câu hỏi rất chi là khó. Tuy chỉ là câu hỏi bình dị nhưng nội dung của nó lại bao hàm kiến thức rất sâu sắc "Em ơi, hình đắp nổi trên mái chùa kia là con gì thế?". Thưa vâng, nếu các bạn đã tới tham quan chùa Một Cột nằm trong khu di tích Ba Đình thì các bạn cũng biết được nét đặc sắc trong kiến trúc. Nhưng, cũng ít ai lại để ý tới chi tiết bình dị nằm trên mái chùa.

chi tiết bình dị ít người nhắc tới khi nói về kiến trúc chùa
Để trả lời câu hỏi của vị khách trên, hướng dẫn viên của Nguyễn Gia Travel đã cảm ơn câu hỏi rất đặc sắc này. Anh cho biết thêm, đa số các vị khách sẽ chỉ hỏi hình tượng Lưỡng Long Chầu Nhật nằm ở trên cùng mái chùa chứ ít khi đề cập tới cái biểu tượng đắp nổi khác. Và đây cũng là biểu tượng về một loài linh thú mà theo anh cũng rất ít người biết. Đó chính là Xi Vẫn.

hình tượng Xi Vẫn được đắp nổi trên mái chùa
Xi Vẫn là linh thú xuất hiện trên đầu đao mái chùa ở các công trình kiến trúc cổ tôn nghiêm như: Chùa Một Cột, nhà Bát Giác ở chùa Láng, đình làng Mông Phụ (Đường Lâm)…Xi Vẫn là một từ Hán Việt có ý nghĩa như sau: “Xi” là đuôi con chim si (đuôi cá biển), “Vẫn” là long vẫn tức là miệng rồng hoặc đầu rồng. Xi Vẫn là hình ảnh kết hợp giữa đuôi con cá và miệng con rồng.

Xi Vẫn là một trong những con của rồng. Theo truyền thuyết kể lại, rồng sinh ra chín con nhưng không con nào trở thành rồng cả. Chín con rồng được gọi bằng những cái tên khác nhau là Bị Hí, Xi Vẫn, Bồ Lao, Bệ Ngạn, Thao Thiết, Công Phúc… Xi Vẫn là con thứ hai mang hình dáng đầu rồng đuôi cá và thường được đắp trên đầu đình, mái nhà, công trình kiến trúc cổ...

Nguồn gốc của Xi Vẫn là hình tượng của văn hóa Trung Quốc vay mượn từ văn hóa Ấn Độ từ hình ảnh loài thú huyền thoại makara (loài thú này mang biểu tượng của nước, có hình đầu thú như: đầu voi, đầu cá sấu.., phần sau là đuôi cá, cũng có khi là đuôi công trống. Makara là vật cưỡi của Ganga - chúa tể sông Hằng và Varuna - chúa tể biển cả).

Hình ảnh Makara Ân Độ.
Biểu tượng Xi Vẫn có những chuyển biến khác nhau ở từng thời kỳ. Thời Lý - Trần, Xi Vẫn được đặc tả ở râu, bờm, lưỡi và không có thân hay đuôi; miệng không há to dữ dằn như ở Trung Hoa mà luôn ngậm một viên hỏa châu.

Phong cách mỹ thuật duyên dáng, tinh tế ấy phần nào thể hiện tài hoa của con người Đại Việt vào thời kỳ đó. Xi Vẫn thời Lê chịu ảnh hưởng của phong cách nhà Minh.

Đến thời nhà Nguyễn, Xi Vẫn đã được “long hóa”, hoặc “thú hóa” để trở thành hình tượng con vật đầu rồng, có bốn chân với móng vuốt sắc nhọn, đôi khi có những vầng mây tỏa ra từ thân và đuôi.

Lý giải về ý nghĩa của hình ảnh Xi Vẫn, có một truyền thuyết mà trong sách Thái bình ngự lãm của Lí Phường đời Bắc Tống có ghi chép và kể lại rằng: “Vào đời Hán, sau khi điện Bách Lương bị hỏa hoạn, có người thầy mo đất Việt nói rằng: Ngoài biển có con Ngư cù (rồng cá), đuôi giống đuôi con si (cú), đập sóng mà làm mưa. Vua Hán Vũ Đế bèn tạc tượng con thú ấy để yểm hỏa tai.”

Đình làng Mông Phụ ở làng cổ Đường Lâm cũng được trang trí hình ảnh Xi Vẫn trên mái chùa
Mỗi một hình tượng trong văn hóa Việt Nam đều mang những lớp ý nghĩa biểu tượng khác nhau, đó có thể là một sáng tạo bản địa hay là sản phẩm của sự giao thoa, tiếp xúc giữa các nền văn hóa. Và Xi Vẫn ở Việt Nam chính là biểu tượng của thần nước từ văn hóa Ấn Độ và thần trừ hỏa tai có nguồn gốc Trung Hoa. 

Sau khi nghe hướng dẫn viên của Nguyễn Gia Travel giải thích về biểu tượng linh thú Xi Vẫn, đoàn khách đã rất cảm ơn anh vì đã cung cấp thông tin rất quan trọng về kiến trúc cổ của Việt Nam ta! Cả đoàn tham quan city ngày hôm đó khi lên xe luôn nhắc tới Xi Vẫn và còn hứa về sẽ tìm hiểu thêm nhiều hơn nữa về linh thú này. Quả thật là tuyệt vời, Nguyễn Gia Travel xin cảm ơn Quý khách!

Ngọc Hân

Không có nhận xét nào:

Được tạo bởi Blogger.